Daçek (Edat):

1- di ... de: (Daha çok Türkçedeki de ve da anlamını verir. Kürtçede ise ağırlıkla ‘bir şeyin içinde anlamında’ kullanılır. di ... de edatı gözle görülmeyen durumlar için kullanılır.)

Örnek (Mînak)
di sandiqê de (sandıkta / sandığın içinde)
di binê kursiyê mezin de (büyük sandalyenin altında)
di erdê de (yerde / yerin içinde anlamında)

2- li: (Kürtçedeki bu edat da, Türkçedeki de ve da edatlarına benzer bir kullanıma sahiptir. Bu kullanım biçimi Kürtçedeki de ... da kullanımından farklı olarak, daha çokm ‘gözle görülür, açıkta’ anlamlarında kullanılır.)

Mînak:
li ber sandiqê (sandığın önünde [bakıldığında gözle görülmesi sözkonusudur.])
li ber kursî (sandalyenin önünde)
li erdê (yerde / yerin üstünde, gözle görülür.)

Bu iki edatın daha iyi anlaşılması için bir örnek daha verelim:

Pirtûk di erdê de ye. (Kitap yerdedir [yere gömülü, yerde saklı anlamında.])
Pirtûk li erdê ye. (Kitap yerdedir. [yerin üstünde, bakıldığında görülür anlamında])

3- ji: den / dan

Mînak:
ji Almanya (Almanya’dan)
ji Serhed (Serhad’tan)
ji Amed (Amed’ten)

4- bi: ile, vasıtasıyla anlamını verir.

Mînak:
Bi balafirê (uçak ile / uçak aracılığıyla / uçak vasıtasıyla)
Bi mamosteyê (öğretmen ile / öğretmen aracılığıyla / öğretmen vasıtasıyla)
Bi çakuçê (çekiç ile / çekiç aracılığıyla / çekiç vasıtasıyla)

5- bi ... re: Burada ‘bi’ edatından farklı olarak kullanma; bir diğer tanımlamayla, ile, aracılığıyla, vasıtasıyla gibi durumlar olmayıp, sadece yanında veya beraber olma durumu vardır.

Mînak:
Bi bavê xwe re. (Babasıyla beraber. / Babasının yanında.)
Bi mamoste re. (Öğretmenle beraber. / Öğretmenin yanında.)


6- bê: Sözcüğe -siz, -sız, -meden, -meksizin anlamlarını katar.

Mînak:
Bê mal (evsiz)
Bê çûyîn (gitmeden)

Yukarıda verilen edatlar, Kürtçede sıklıkla kullanılan edatlardır. Bu edatlar ‘bi’, ‘bê’, ‘di’, ‘ji’, ‘li’ biçiminde ön edat olarak kullanılabilecekleri gibi ‘re’, ‘de’ gibi son edatlarla beraber, ya da ‘ber [yanında], ‘bin [alt]’, ‘ser [üst]’, ‘kêlek [yan]’, ‘jor [yukarı]’, ‘jêr [aşağı] gibi adlarla birlikte de kullanılırlar.

Mînak:
Mase li ber dîwêr e. (Mase duvarın yanındadır.)
Çente li bin masê ye. (Çanta masanın altındadır.)
Ew bê mal û bê war in. (Onlar evsiz ve yurtsuz kalmışlar.)
Fêkî di dolabê de ye. (Meyveler dolaptadır. [Dolabın içindedir.])

Pêhînî 1 (Alıştırma 1)

........ gundê we çend mal hene?
........ gundê me 25 (bist û pênc) mal hene.
Pêşeng û Evîn ...... ku ne?
Ew ...... der in.
Pirtûk ....... sandiqê ...... ye.
Pirtûk ........ ser sandiqê ye.

Pêhînî 2 (Alıştırma 2)

Mînak
Ev mase ....... darê mazî ye.
Ev mase ji darê mazî ye. (Bu masa meşe ağacından)

Ez ........ gundekî Diyarbekir im
Tu ....... ku yî? (nerelisin)
Ez ......... Dêrsim im.

NOT: Gelecek dersimizde edatları işlemeye devam edeceğiz. Bu arada edatların bükümü ile ilgili özel durumları da [dişil-eril bükümleri] göreceğiz.

Dumahîkyê heye , devamı var.

Fehim Işık
Not. Dersler Fehim Işık tarafından derlenmiştir.

****
Lêkera hebûn (varolmak, malik olmak fiili)

Hebûn fiili hem var olmak anlamında varlık cümlelerinin oluşturulmasında, hem de iyelik sıfat ve zamirleri ile beraber sahip olmak anlamlarında kullanılır.

Bir şey veya şeylerin bir yerde varolması anlamındaki kullanımında, tekil için heye, çoğul için ise hene şeklinde çekilir. (Kaynak: Uygulamalı Kürtçe Dersleri, Baran Rizgar, Doz Yayınları)

erênî (olumlu)

yekjimar (tekil)   pirjimar (çoğul)
ez heme (ben varım) em hene (biz varız)
tu heyî (sen varsın)   hûn hene (siz varsınız)
ew heye (o var)          ew hene (onlar var[lar])

nerênî / neyînî (olumsuz)

yekjimar  ez tune me (ben yokum)       tu tune yî .........................ew tune ye..........................

pirjimar   em tune ne ......................... hûn tune ne ...................ew tune ne .........................

Bir şeyin elde bulunması, var olması.

yekjimar:

erênî
Nan heye. (ekmek var)
Nanekî min heye (Benim bir ekmeğim var.)

nerênî / neyînî
Nan tune ye. (Ekmek yok.)
Nanê min tune ye. (Benim ekmeğim yok.)

pirjimar:

erênî
Nan hene. (Anlaşılır çeviri: Ekmekler var.)
(Kelimesi kelimesine tercüme: Ekmek varlar) 

Nanên min hene. (Anlaşılır çeviri: Benim ekmeklerim var.)
(Kelimesi kelimesine çeviri: Ekmekler benim varlar.)

nerênî / neyînî
Nan tunin. ..................................................
Nanên min tunin. ........................................

Têbinî (not): Kürtçe’nin kurmancî lehçesinde yalın halde bulunan (aidiyet, malikiyet zamiri almayan vb.) kelimeler çoğul takısı almazlar. Kelimenin çoğul oluşu fiilin aldığı çoğul takısından anlaşılır. İlk örnek cümlemiz “Nan hene.” cümlesini kelimesi kelimesine tercüme ettiğimizde durum daha rahatlıkla anlaşılır.

Örnek:
Yalın halde kelimesi kelimesine esas anlam

Kürtçe:  Nan heye Nan hene 
Kelime anlamı: Ekmek var Ekmek var.
Gerçek anlamı: Ekmek varlar Ekmekler var.


Bükümlü halde kelimesi kelimesine esas anlam
Kürtçe: Nanê min heye. Nanên min hene
Kelime anlamı: Ekmek benim var. Ekmekler benim varlar
Gerçek anlamı:  Benim ekmeğim var. Benim ekmeklerim var.


Metna Xwendinê
(Metni okuyarak, sözlükten yararlanıp Türkçeye çevirin. Metinle ilgili soruları cevaplayın.)

Gundê me

Ez ji gundekî Diyarbekirê me. Gundê me gundekî biçûk e. Navê wî Sêgir e. Di gundê me de 25 mal hene. Li gund dibistanek jî heye. Dibistanê de mamosteyekî heye. Navê wî Murad e.

Di gund de xaniyekî min jî heye. Di mala min de sê ode hene. Yek oda razanê, ya duduyan oda rûniştinê, ya sisiyan jî oda mêvana ye.

Di oda rûniştinê de teregên pirtûkan hene. Hemû tereg tijî pirtûk in. Pirtukên min wekî dilê min in. Li ba min pirtûk, rojname û kovar jî hene. Ma pirtûkên we jî hene? Eger tune ne, pirtûkan bikirin û bixwînin. Xwendin tiştekî herî baş e.

Pêhînî

Pirs (soru)  Bersîv (cevap)
Navê gund çi ye?.............................................................................
..
Li gund dibistan heye? ......................................................................
Mala wî çend ode ye? .......................................................................
Navê mamoste çi ye? .......................................................................
Ew ji pirtûkan hez dike? ....................................................................
Xwendin tiştekî çawa ye? ..................................................................

Wateya peyvên kurdî
ji : ....den/....dan
gundekî : bir köy (gund +yek+î (eril çekim takısı)
me: bizi /bize/ bizim / biz (bükümlü hal)
gundê me: bizim köy
wî: ona / onu / o (bükümlü hal)
di .... de: .... de /....da (içinde)
di gundê me de: Köyümüzde / köyümüzün içinde
mal: ev / daire
bist û pênc: 25
hene: vardırlar
dibistan: okul
dibistanekî: bir okul
xanî: bina /ev
xaniyekî: bir bina / bir ev
xaniyekî min: bir evim
xaniyekî min jî: bir evim de
heye: var /vardır
sê: 3
yek: 1
du: 2
oda razanê: yatak odası
oda rûniştinê: oturma odası
oda mêvana: misafir odası
razan: yatmak
rûniştin: oturmak
mêvan: misafir
sisiyan: üçüncü /3.
ya: cinsiyet belirleyen ön takı/ bu takı dişiler için dir.
ya sisiyan: üçüncüsü
tereg: raf
pirtûk: kitap
teregên pirtûkan: kitap rafları
hemû: hepsî / bütün
tijî: dolu
wekî: gibi
dil: yürek/ kalp
ba: yan, yanında / rüzgar
li ba min: yanımda
rojname: gazete
kovar: dergî
ma: soru ön takısı
eger: şayet/ eğer
tine: yok/ yoksa/ yoktur
bikirin: satın alın! (emir kipi)
bixwînin: okuyun! (emir kipi)
xwendin: okumak
tişt: şey
tiştekî: bir şey
herî: en /daha
baş: iyi
herî baş: en iyi 

Dumahîk roja îniyê. Devamı var

Fehim Işık
Not. Dersler Fehim Işık tarafından derlenmiştir.

-------------0--------------
İyelik [malikiyet] Sıfatları

Kürtçede iyelik sıfatları, ikinci grup zamirler (bükümlü zamirlerin) ile aynıdır.

Zamir / İyelik Sıfatı   Zamir anlamı    İyelik Sıfatı anlamı
Min Ben Benim
Te Sen Senin
Wî (eril) / Wê (dişil) O Onun
Me Biz Bizim
We Siz Sizin
Wan Onlar Onların

Örnek:
hevalê min (arkadaşım / benim arkadaşım)
mala te (evin / senin evin)
birayê wî (onun kardeşi / malik olan erildir [e.])
birayê wê (onun erkek kardeşi / malik olan dişildir [d.])
dibistana me (okulumuz / bizim okulumuz)
pirtûkên we (kitaplarınız / sizin kitaplarınız)
zarokên wan (çocukları / onların çocukları) 

Mala birayê min heye. / Benim kardeşimin evi var. / Kardeşimin evi var.
Mala birayê te heye. ......................................................................
Mala birayê wî heye. ......................................................................
Mala birayê wê heye. ....................................................................
 Mala birayê me heye. ...................................................................
Mala birayê we heye. ....................................................................
Mala birayê wan heye. ..................................................................

Siz de şu sözcüklerin Kürtçesini yazın. / Hûn jî kurdiya van peyvan binivîsînin.
Benim arkadaşımın kitabı var. .........................................................................
Senin arkadaşının kitabı var. .........................................................................
Onun arkadaşının kitabı var. (e.) .........................................................................
Onun arkadaşının kitabı var. (d.) .........................................................................
Bizim arkadaşımızın kitabı var. .........................................................................
Sizin arkadaşınızın kitabı var. .........................................................................
Onların arkadaşının kitabı var. .........................................................................


Okuma Parçası / Metna Xwendinê
(Okuma parçasını Türkçeye çeviriniz ve aşağıdaki soruları parçaya göre yanıtlayınız.)

Hevnasîn
Ez kurd im. Hevala min tirk e. Ez Diyarbekirî me. Tu ji ku yî? Tu jî kurd î? Navê min Ehmed e. Navê hevala min Eyşe ye. Navê te çi ye? Ez mamoste me. Hevala min bijişk e. Tu çi karî dikî? Tu jî mamoste yî? Gundekî me heye. Li gundê me 5 (pênc) mal heye. Gundê we jî heye? Gundî cotkarî dikin. Erdên wan hene. Erdên wan bi bereket in. Gundiyên we çi karî dikin? Ew jî cotkarî dikin? Li gund mala me heye. Mala me mezin e. Mala we jî mezin e? Çar (4) birayên min û du (2) xwîşkên min hene. Çend bira û xwîşkên te hene?

Wateya peyvên kurdî

heval : arkadaş, yoldaş
ji : -den / -dan
gund : köy
nav : isim
mamoste : öğretmen
bijişk : doktor
kar : iş
mal : ev
cotkar : çiftçi
erd : toprak
mezin : büyük
bira : erkek kardeş
xwîşk : kız kardeş
-ên : çoğul eki

Pirs    Bersîv
Navê te çi ye? .............................................
Tu ji ku yî? .............................................
Navê hevala te çi ye? .............................................
Navê hevalê te çi ye? .............................................
Hevala te ji ku ye? .............................................
Hevalê te ji ku ye? .............................................
Gundê we heye? .............................................
Li gund mala we heye? .............................................
Mala we çend ode ne? .............................................
Hûn çend bira û xwîşk in? .............................................


Dîyalog

- Roj baş!
- Roj baş bira.
- Tu baş î?
- Sipas, lê tu?
- Ez jî baş im.
- Navê te çi ye?
- Navê min Sîdar e.
- Lê navê te?
- Cindî ye.
- Tu ji ku yî?
- Ez ji gundekî Diyarbekirê me.
- Navê gundê we çi ye?
- Navê gundê me Peyas e.
- Di gundê we de çend mal hene?
- Di gundê me de 25 (bist û pênc) mal hene.
- Mala te heye?
- Belê, malekî min heye.
- Mala wê keçikê li ku ye?
- Mala wê li gund e.
- Lê mala wî lawikî?
- Mala wî li bajêr e.

Kişi zamirleri üzerine kısa bilgi (öğrendiklerimizin özeti):

Daha önceki derslerde birinci çeşit zamirleri gördük. Yalın (1. Grup zamirler) zamirler, “ez, tu, ew, em, hûn, ew” biçimindedir. Yalın zamirler Kürtçede üç önemli görevi üstlenmişlerdir.

1- Geçişli (nesne alan) geçişsiz (nesne almayan) bütün fiillerin şimdiki zamanlarının çekiminde kullanılırlar.
2- Geçişsiz fiillerin geçmiş zamanlarının çekiminde kullanılırlar.

Örnek:
şimdiki zaman
geçişsiz geçişli
Ez diçim.(ben gidiyorum.) Ez dibêjim. (ben söylüyorum:)

geçmiş zaman
geçişsiz geçişli
Ez çûm. (ben gittim.) Min got. (Ben söyledim.)

3- Gelecek zaman çekiminde de yalın zamirler kullanılır.

Örnek:
Ez ê biçim. (gideceğim) Ez ê bêjim. (söyleyeceğim)

Cînavkên tewangî (bükümlü kişi zamirleri):

yekjimar (tekil) pirjimar (çoğul)
Min  - Me
Te    - We
Wê/Wî- Wan

Têbinî: İkinci grup ya da bükümlü kişi zamirleri iki görevi üstlenmişlerdir.

1 - Mülkiyet [malikiyet-iyelik] zamirleri olarak kullanılır.

Örnek:
pirtûka min : benim kitabım / kitabım
keça min : benim kızım / kızım
kurê min : benim oğlum / oğlum
pozê min : benim burnum / burnum

2 – İsimlerin bükümlü halinin kullanıldığı yerlerde zamir olarak kullanılırlar.

İkinci grup (bükümlü) kişi zamirlerinin isimlerin bükümlü halinin kullanıldığı yerlere bağlı olarak kullanıldığı üç durum var. [Bu durumların her birine vesile olan konuları önümüzdeki derslerden itibaren ayrı bölümler halinde işleyeceğiz.]

1. Edatlarla [bi, ji, li, bi, re, de (...)] bir araya gelince 2. grup zamirler (bükümlü zamirler) kullanılır.

Örnek;
isim -  zamir
li keçikê - li wê
bi şivanî /şivên re - bi wî re

2) Tamlamalarda tamamlanan isim (dolayısıyla zamir) yalın, tamlayan isim (dolayısıyla zamir) bükümlüdür. 

Örnek
İsim tamlaması
Zarokên dibistanê (okul[un] çocukları) (zarok tamlanan yalındır, dibistan tamlayan bükümlüdür)

Zamir tamlaması
Ewên wê (zarokên dibistanê, yerine)
Nanê şivanî /şivên ewê wî
Nanê şivanan ewê wan

3) Cümle içinde

a) Bir cümlede eğer fiil geçişsiz ise [geçişsiz fiilli cümlelerde nesne yoktur] özne olan isim (dolayısıyla onun yerine geçen zamir) bütün zaman çekimlerinde (geçmiş, şimdi, gelecek vs. ) yalındır, öznenin tekil ve çoğulluğu kendisinden değil, cümlenin yükleminden (fiilinden) anlaşılır.

Örnek 
‘hatin’ geçişsiz filli bir cümle

Özne isim    Özne zamir
Geçmiş zaman
Berx hat (kuzu geldi)  Ew hat (O geldi)
Berx hatin (kuzular geldi)  Ew hatin (Onlar geldi)

Şimdiki zaman
Berx tê (kuzu geliyor) - Ew tê (O geliyor)
Berx tên (kuzular geliyor) - Ew tên (Onlar geliyor)

Gelecek zaman
Berx ê bê (kuzu gelecek) - Ew ê bê (O gelecek)
Berx ê bên (kuzular gelecek) -  Ew ê bên (Onlar gelecek)

b) Bir cümlede eğer fiil geçişli ise bütün geçmiş zamanlarda özne olan isim (dolayısıyla zamir) bükümlü, nesne olan isim (dolayısıyla zamir) yalındır. Bu zamanlarda nesne yalın olduğu için tekil ya da çoğulluğu fiilin çekimi sayesinde anlaşılır.
Şimdiki ve gelecek zamanlarda, özne olan isim (dolayısıyla zamir) yalın, nesne olan isim (dolayısıyla zamir) bükümlüdür. Bu zamanlarda ise özne yalın olduğu için tekil ve çoğulluğu fiil çekimi sayesinde belirlenir.
Yani ilk zamanlarda fiil nesneyi, ikinci zamanlarda özneyi belirler

Örnek
‘mêjandin’ geçişli fiiliyle

Geçmiş zaman
Mîyê berx mêjand (koyun kuzuyu emzirdi) Wê ew mêjand.
Mîyê berx mêjandin (koyun kuzuları emzirdi.) Wê ew mêjandin.

Burada çok yapılan bir yanlışa değinmekte yarar var. Özne çoğul da olsa fiil nesneye göre tekil veya çoğul çekimi alır. Yani;

Mîyê berx mêjand (koyun kuzuyu emzirdi) Wê ew mêjand.
Mîyan berx mêjand (koyunlar kuzuyu emzirdi) Wan ew mêjand.
olmalıdır

Şimdiki zaman
Mî berxê dimêjîne (koyun kuzuyu emziriyor) Ew wê dimêjîne
Mî berxê dimêjînin (koyunlar kuzuyu emziriyor.) Ew wê dimêjînin.
Mî berxan dimejîne (Kyun kuzuları emziriyor.) Ew wan dimêjîne.

Gelecek zamanlar da şimdiki zaman gibi oluşur.

Dumahîk roja inêye. 

Fehim Işık

NOT: Dersler Fehim Işık tarafından derlenmiştir.

***
Kürtçe Şahıs Zamirleri / Cînavkên Kurdî (2. Grup)

- Min sêv xwar. Te çi xwar?
- Min mişmiş xwar.
- Navê wê çi ye? (dişil)
- Navê wê Eyşan e.
- Navê wî çî ye? (eril)
- Navê wî Elî ye.
- Mamoste li me dinêre?
- Li we jî dinêre.
- Belê, li wan jî dinêre.

İkinci grup şahıs zamirleri hebûn (varolmak, malik olmak) fiilinin tüm kip ve zamanları ile geçişli fiillerin tüm kiplerinin geçmiş zamanlarında kullanılır. Bu derste konuyla ilgili temel bilgileri verdikten sonra, önümüzdeki iki ders boyunca 2. grup şahıs zamirleri ile cümleler kuracağız, ayrıca iyelik sıfatı (malikiyet bildiren sıfatlar) olarak kullanım biçimlerini de öğreneceğiz.

Min: Ben / Te: Sen / Wê (Dişil) - Wî (Eril): O / Me: Biz / We: Siz / Wan: Onlar

Min sêv xwar. Ben elma yedim.
Te sêv xwar. Sen elma yedin.
Wî sêv xwar. (eril için) O elma yedi. (Elmayı yiyen erkektir.)
Wê sêv xwar. (dişil için) O elma yedi. (Elmayı yiyen kadındır)
Me sêv xwar. Biz elma yedik.
We sêv xwar. Siz elma yediniz.
Wan sêv xwar. Onlar elma yediler.

Sözcükleri kullanarak siz de cümle oluşturunuz.

(nan [ekmek], xwarin [yemek], hirmî [armut], hinar [nar])

Min nan xwar.            Min xwarin xwar.
................................. .................................
................................. .................................
................................. .................................
................................. .................................
................................. .................................
................................. ................................. 

*Geçişli Fiiller: Nesne alabilen fiillerdir. Yani fiil “ne, neyi, kimi?“ sorularına cevap verebilmelidir. Ancak bu nesne her zaman cümlede bulunmayabilir.
Örnek: Askerdeki dayıma her hafta yazardım.
Yazan kim? → Ben (özne)
Yazılan ne? → Mektup (nesne)
Nesne cümlede bulunmasa da “yaz-“ fiilinden nesnenin “mektup” olduğunu anlıyoruz. Bu durumlarda fiilimiz geçişli bir fiildir. yaz-, al-, anlat-, oku-, dinle-, ver-, gör-, sev-, at- fiilleri geçişli fiillere örnek olarak verilebilir.

Wateyên peyvên Kurdî (Kürtçe sözcüklerin anlamları)

nav : isim / ad
navê min : benim adım.
navê wî : onun adı (eril için)
navê wê : onun adı (dişil için)
li : de /da (yer bildiren edat)
mamoste : öğretici / öğretmen / ders veren
li vir : burada
karker : işçi / proleter
mal : ev
gund : köy
li gund : köyde
mezin : büyük
zewicî : evli
zarok : çocuk
hebûn : var olmak
heye : var
hene : vardırlar
jin : kadın / eş
law / kur : erkek çocuk
keç /qîz : kız çocuk
keçik : kız /kızcağız
biçûk /piçûk : küçük
du / dudu : 2 (iki)
sal : yıl / sene
sali : yaş / yaşında
xwarin : yemek
sêv : elma
welat : ülke
fêkî : meyve

Pêhînî / Alıştırma

Pirs (soru)        Bersîv (cevap) 

Navê te çî ye? Navê ........ Fehîm e.
Navê wî çî ye? Navê ........ Sebrî ye.
Navê wê çî ye? Navê ....... Ezîze ye.
Navê wê çî ye? Navê ........ Sorgul e.
Navê wan çî ne? Navê ........ fêkî ne.
Navê te çî ye? Navê min ................ e /ye.
Navê welatê te çi ye? Navê welatê min................ e /ye.
Mala te li ku ye? Mala min li ................ e.
Tu zewici yî? Erê ez ................ me.
Zarokên te hene? Erê, zarokên min ................

Devamı cuma günü. / Dumahîk roja inêye

Fehim Işık

Not: Dersler Fehim Işık tarafından derlenmiştir..

------------0--------------
Ez Kurdî Fêr Dibim-5 / Kürtçe Öğreniyorum-5

Bu dersimizde 3. ve 4. derslerde öğrendiğimiz Kürtçedeki 1. Grup Şahıs Zamirlerinde nesnesi sesli bir harfle biten sözcüklerin kullanımın biçimini öğreneceğiz.

Hatırlarsanız 3. ve 4. dersimizde nesnesi sesiz bir harfle bittiğinde 1. tekil şahıs için ‘im’, ikinci tekil şahıs için ‘î’, üçüncü tekil şahıs için ‘e’, çoğul şahıslar için de ‘in’ takılarını kullanmıştık.

Bu dersimizde 1. Grup Şahıs Zamirlerinde nesnesi sesli bir harfle (a, e, ê, i, î, o, u, û) biten sözcüklerdeki kullanım biçimini öğreneceğiz.

- II -

- Roj baş. Ez Nurî me. Lê tu?
- Ez jî Hêvî me.
- Ez Nurî me, tu Hêvî yî
- Ew kî ye?
- Ew Gulê ye.
- Ez gundî me.
- Ez jî gundî me.
- Ew kî ye?
- Ew jî gundî ye.
- Em gundî ne.
- Lê hûn çi ne?
- Em bajarî ne?
- Erê, em gundî ne, hûn bajarî ne.
- Belê, em gundî ne. Hûn bajarî ne. Ew çi ne?
- Ew jî bajarî ne. 

Wateyên peyvên Kurdî  / Kürtçe sözcüklerin anlamı

Erê / Belê : Evet 
Na : Hayır
bajarî : şehirli
rêziman : dilbilgisî
gundî :   köylü
Ez gundî me : Ben köylüyüm.
Tu gundî yî :   Sen köylüsün.
Ew gundî ye : O köylüdür.
Em gundî ne : Biz köylüyüz.
Hûn gundî ne: Siz köylüsünüz.
Ew gundî ne:   Onlar köylüdürler.
Lê tu?: Ya sen?

- me: (bûn / olmak fiilinin sesli harfle biten sözcüklerden sonra kullanılan birinci tekil şahıs takısı)  

- yî: (bûn / olmak fiilinin sesli harfle biten sözcüklerden sonra kullanılan ikinci tekil şahıs takısı) 

- ye: (bûn / olmak fiilinin sesli harfle biten sözcüklerden sonra kullanılan üçüncü tekil şahıs takısı) 

- ne: (bûn / olmak fiilinin sesli harfle biten sözcüklerden sonra kullanılan çoğul şahıs takısı)

Pêhînî (alıştırma):

Aşağıdaki sözcükleri “bûn / olmak” fiiline uygun çekin.
Elî, Nokta, Hevra, sêwî (yetim)

Ez Elî ...... ..... Nokta....... ..... Hevra ..... ..................
Tu Elî...... ..... Nokta....... ...................... ..................
Ew Elî...... ..... Nokta....... ...................... ..................
Em Elî...... ..... Nokta....... ...................... ..................
Hûn Elî...... ..... Nokta....... ...................... ..................
Ew Elî...... ..... Nokta....... ...................... ..................

Bûn / Olmak fiilinin olumsuz hali

Önceki derslerde verdiğimiz olumsuzluk hali yine aynıdır. Cümleye olumsuzluk anlamı katmak için ne- ekini kullanırız.

Ez ne îngîlîzî me
Tu ......................
Ew .....................
Em .....................
Hûn ....................
Ew ......................

Pirsên li jêr bibersivînin. / Aşağıdaki soruları cevaplandırın.

Pirs (Soru) /   Bersîv (Cevap)

Tu kurd î?  Na, ez ne kurd im. / Belê, ez kurd im.
Ew alman e?   ............................................
..
Hûn polonî ne? .............................................
Ew pispor in?   .............................................
Tu şagirt î?       .............................................
Hûn şoreşger in? ..........................................
Ew Sînem e?  Na, ew ne Sînem e. Ew Zînê ye.
Hûn dixtor in?   Na.........................................
Tu mamoste yî? Belê, ...................................
Ew Gulê ye?     Na, ........................... . Ew ................

Devamı cuma günü. / Dumahîk roja îniyê. 

Fehim Işık

Not: Dersler Fehim Işık tarafından derlenmiştir.

Ez Kurdî Fêr Dibim-4 / Kürtçe Öğreniyorum-4

Bu dersimizde de 3. derste öğrendiğimiz Kürtçedeki şahıs zamirlerinin ilk biçimini alıştırmalarla pekiştirmeyi sürdüreceğiz.

Dersimize küçük bir hatırlatma ile başlayalım. Kürtçe de “bûn-olmak” fiilinin takıları Türkçenin tersine sözcükten ayrı yazılır, ancak okunurken bitişikmiş gibi okunur. Ayrıca Kürtçedeki “bûn” fiilinin takıları hiç değişmez, zira Kürtçede ses uyumu kuralı yoktur.

Mînak (örnek):

Ez ciwan im.     Ben gencim.
Tu ciwan î.        Sen gençsin.
Ew ciwan e.     O gençtir.
Em ciwan in.    Biz genciz.
Hûn ciwan in.  Siz gençsiniz.
Ew ciwan in.    Onlar gençtir.

- im:  (bûn / olmak fiilinin sessiz harfle biten sözcüklerden sonra kullanılan birinci tekil şahıs takısı)
- î:      (bûn / olmak fiilinin sessiz harfle biten sözcüklerden sonra kullanılan ikinci tekil şahıs takısı)
- e:    (bûn / olmak fiilinin sessiz harfle biten sözcüklerden sonra kullanılan üçüncü tekil şahıs takısı)
- in:   (bûn / olmak fiilinin sessiz harfle biten sözcüklerden sonra kullanılan çoğul şahıs takısı)

NOT (Têbinî): Yukarıda verdiğim takılar, sözcükten ayrı yazılır. Ancak okunurken bitişikmiş gibi okunur. ‘Ez ciwan im’ cümlesindeki ‘im’ takısını, okurken ‘ciwanim’ şeklinde, bitişikmiş gibi okuyun.

Pêhînî (alıştırma):
Aşağıdaki sözcükleri “bûn / olmak” fiiline uygun çekin.

tirk, alman, mêr (erkek), jin (kadın).

Ez tirk ...... ..... alman ....... ..... mêr ..... ..................
Tu tirk ...... ..... alman ....... .................. ..................
Ew tirk ...... ..... alman ....... .................. ..................
Em tirk ...... ..... alman ....... .................. ..................
Hûn tirk ...... ..... alman ....... .................. ..................
Ew tirk ...... ..... alman ....... .................. ..................

Şahıs zamirleri ile şimdiye kadar olumlu cümleler kurduk. Kürtçede cümleye olumsuzluk anlamı katan eklerden biri olan ‘ne’ takısını kullanarak cümleyi olumsuz biçimiyle de söyleyebiliriz. (olumsuzluk eki zamanlara ve kiplere göre farklılık gösterebiliyor. Bu durumu gelecek derslerde ayrıca inceleyeceğiz. ‘ne’ takısı, şimdiki ve gelecek zamanda kullanılan olumsuzluk takısıdır.)


Mînak (Örnek):

Ez kumsor im.     Ez ne kumsor im.
Tu kumsor î.        Tu ne kumsor î.
Ew kumsor e.      Ew ne kumsor e.
Em kumsor in.     Em ne kumsor in.
Hûn kumsor in.   Hûn ne kumsor in.
Ew tev kumsor in.   Ew ne kumsor in.

Ez şagirt im.      Ez ne şagirt im.
Tu şagirt î.        Tu ne şagirt î.
Ew şagirt e.      Ew ne şagirt e.
Em şagirt im.   Em ne şagirt im.
Hûn şagirt im.  Hûn ne şagirt im.
Ew şagirt im.   Ew ne şagirt im.

Wateyê Peyvan (Sözcüklerin Anlamları)

kumsor : kırmızı başlık
keç :         kız çocuğu
biçûk :     küçük
sor :         kırmızı
li :            

yer bildiren edat
ser :         baş
soro :       kızarmış, kızarık
leqab :     akap
şagirt :     öğrenci

Hûn jî peyvan di hevokan de bikarbînin. / Siz de sözcükleri cümlede kullanın.

pênûs :    kalem
zanist :     bilim insanı
navdar :   tanınmış, ünlü
dersdar : ders veren
peyv :       sözcük
hevok :    cümle
karker :    işçi
karanîn : gerçekleştirmek, yerine getirmek.

Ez karker im. Ez zanist im.
Tu karker ..... Tu ...............
Ew .............. Ew ..............
Em .............. Em ..............
Hûn ........... Hûn ...........
Ew .............. Ew ..............

Ez navdar im. Ez dersdar im.
Tu ............... ..... ..............
Ew .............. ....................
..................... ....................
..................... .....................
..................... .....................

Ez ne karker im. Ez ne zanist im.
Tu ... karker ..... Tu ...............
Ew .............. Ew ..............
Em .............. Em ..............
Hûn ........... Hûn ...........
Ew .............. Ew ..............

Ez ne navdar im. Ez ne dersdar im.
Tu ............... ..... ..............
Ew .............. ....................
..................... ....................
..................... .....................
..................... .....................

Birinci grup şahıs zamirleri ile cümle oluştururken yalnızca tek sözcük kullanmak zorunda değiliz. Diğer derslerde ağırlıkla göreceğiz, ama bu dersten itibaren de arzu ederseniz iki üç sözcüğün desteğiyle yeni cümleler kurabilirsiniz. Ancak burada dikkat etmemiz gereken önemli noktalardan biri sözcüklerin eril veya dişil olmasıdır. Kürtçede her sözcüğün bir cinsiyeti vardır. Az sayıda sözcük nötrdür. Eril ve dişillerin aldıkları takılar farklı olduğu için süzcüğün eril veya dişil olduğunu bilmeli ve takıları ona göre kullanmalıyız. (Kürtçede cins edatı eril için ‘ê’, dişil için ise ‘a’ dır. Her iki cinsin çoğulunda ‘ên’ edatı kullanılır. Büküm durumunda ise eril için ‘î’, dişil için ise ‘ê’ takısı kullanılır. Gelecek derslerde bunları inceleyeceğiz. Şimdilik bir ara bilgi olarak bu durum hafızanızda kalsın.)

Ez keçekê kumsor im. Ez ne keçekê kumsor im.
.................................... ....................................
.................................... ....................................
.................................... ....................................
.................................... ....................................
.................................... ....................................

Ez kurekî zîrek im. Ez ne kurekî zîrek im.
.................................... ....................................
.................................... ....................................
.................................... ....................................
.................................... ....................................
.................................... ....................................

Not: Örnekte de görüldüğü gibi Kürtçede niteleme sıfatları, Türkçeden farklı olarak isimden sonra geliyor.

Keç : Kız çocuğu
Keçek : Bir kız çocuğu (-ek takısı, yek=bir sözcüğünden gelir ve sözcüğe tek
olduğu anlamını katar.)
Kur : Erkek çocuğu
Kurek : Bir erkek çocuğu (-ek takısı, yek=bir sözcüğünden gelir ve sözcüğe tek
olduğu anlamını katar.)
Zîrek : Çalışkan, başarılı 

Fehim Işık
Not: Dersler Fehim Işık tarafından derlenmiştir.

Ez Kurdî Fêr Dibim-2 / Kürtçe Öğreniyorum-2

Dengên Kurdî (dumahîk) / Kürtçe Sesler (devamı)

K k: Kürtçe’nin bu harfi de vurgulu ve vurgusuz olmak üzere iki varyantlıdır. En fazla vurgulu biçimi kullanılır. Vurgulu biçimi dilin ortası üst damağın ortasına (yumuşak damak) yapıştırılarak çıkarılır. Kısaca “g” ile “k” arası bir sestir.


Örnek: Kevir (khevır = taş), kevok (khevok = güvercin), kerî (kherî = parça /sürü), kovik (khovik = honi), kavir (khavır = toklu)
Vurgusuz varyantı çok az kulanılır. Türkçe’deki “k” gibi okunur. Örnek: Ketin (düşmek), kes (şahıs), kîsik (küçük cüzdan / torbacık), kûsî (kaplumbağa)

Dikatinize: “k” ile başlayan çok az kelime hem vurgulu, hem de vurgusuz okunur. Vurguya göre anlamları da değişir. Kürtçe’de bütün sözcükler cins takısı aldıklarından, bu tür sözcükler zorluk çıkarmazlar.

Örnek:

Vurgusuz- kar (iş) Karê min pir giran e. (İşim çok ağır.)

Vurgulu- kar (oğlak) Kara bizinê belek e. (keçinin oğlağı alacalıdır.)


Vurgusuz- ker (eşek) Kera me xweş dibeze. (Eşeğimiz iyi koşar.)


Vurgulu- ker (sağır) Mêrikê ker diçe mal. (Sağır adam eve gidiyor)


Not: Kürt yazarların önemli bir kısmı, yanlış anlaşmayı önlemek için, “sağır” ve “eşek” anlamına gelen “ker” sözcüğünden “sağır” anlamına geleni; yani vurgulu olan “ker” sözcüğünü iki “rr” ile “kerr” biçiminde yazıyor.

L l: Aynen Türkçe’deki “L” gibi okunur.

Örnek: lêv (dudak), law (oğlan çocuk), lepik (eldiven), lal (lal, dili ağır)

M m: Türkçe’deki “m” gibi okunur.


Örnek: mêr (erkek, yiğit), mîh (koyun), mîr (derebey, emir)

N n: Türkçe’deki “n” gibi okunur.


Örnek: nav (ad, isim), nan (ekmek), nîr (boyunduruk), nok (nohut), hinar (nar)

O o: Türkçe’deki “o” gibi okunur.


Örnek: ol (din), ode (oda), por (saç), sol ( ayakkabı), sor (kırmızı)

P p: İki varyantlı olup büyük çoğunluğu vurgulu okunur. Vurgulu ses şöyle çıkarılır: Üst dudak çok güçlü bir şekilde alt dudağa yapıştırılarak vurgulu okunur. “P” ile “b” arası bir ses çıkarılır:


Örnek:

Vurgulu- “p” sesinden sonra “h” de varmış gibi, yukarıda açıklanan ağız ve dil hareketlerinin biçimine uygun okunur. par (phar = geçen sene), pêrar (Phêrar = evveli sene / iki sene önce),
pişt (phışt = sırt), pîşe (phîşe = meslek)


Vurgusuz- Türkçe’deki “p” gibi okunur. pîl (pil), parçe (parça), pol (sınıf)

Q q: Türkçede genizden çıkan “k” sesi gibi okunur. Dilin arka kısmı damağın arka kısmına yapıştırılarak birden açılır ve “kanun” kelimesindeki “k” gibi sert biçimde söylenir.


Örnek: qer (siyahın bir tonu), qam (boy), qolinc (omuz)

R r: Agırlıklı olarak Türkçe’deki “r” gibi okunur.


Örnek: roj (güneş / gün), rez (üzüm bağı), rev (kaçış), rîs (yün iplik)

S s: Türkçe’deki “s” gibi okunur.


Örnek: sîr (sarmısak), simêl (bıyık), sal (yıl), sar (soğuk)

Ş ş: Türkçe’deki “ş” gibi okunur.

Örnek: Şil (ıslak / yaş), şal (pantolon), şev (gece)

T t: Kürtçe’deki bu harfinde vurgulu ve vurgusuz olmak üzere iki varyantı vardır. Büyük çoğunlukla vurgulu varyant kullanılır.

Vurgulu- Dilin ön kısmı, damağın ön kısmına yapıştırılarak birden açılır. Bir diğer deyimle “th” şeklinde okunur. tav (thav = güneş ışını), tarî (tharî= karanlık), tîr (thîr= ok), tûj (thuj = biber acısı), tal (thal = ot acısı)


Vurgusuz- Türkçe’deki “t” gibi okunur. tor (file / ağ), tas (tas), ta (sıtma), tar (tünek ağacı)

U u: Türkçe’deki “ü” harfine yakın bir sestir. Ya da “hü” biçiminde okunur.


Örnek: gul (ghül= gül), kurd (khürd = kürt), gund (ghünd = köy), tu (thü = sen), gur (ghür = kurt)

Û û: Türkçe’deki “u” gibi okunur. Sözcük başında kullanılmaz.


Örnek: bûn (olmak /varolmak), çûn (gitmek), tû (dut), rû (surat/sima), rûn (yağ), şûn (yer)

V v: Türkçe’deki “v” gibi okunur.


Örnek: varik (piliç), vala (boş), bav (baba), dev (ağız), van (bunlar)

W w: Bu ses Türkçe’de yoktur. Dudak “o” sesinde olduğu gibi yuvarlaklaştırılır, birden açılarak “oue” birlikte seslendiriliyormuş gibi bir ses çıkarılır. İngilizce “What”da söylenen “w” sesi gibi çıkarılır.


Örnek: War (ouear = yayla), wan (ouean= onlar), wî (ouei = o - eril), wê (oueê = o – dişil), werîs, (oueeris = urgan)

X x: Bu ses bir arka damak sesidir. Arka damaktaki birikintiyi çıkarmak için çıkarılan sese benzer.


Örnek: xal (ğhal = dayı), xanî (ğhanî = ev/bina), xew (ğhew = uyku), xort (ğhort = genç), xanim (ğhanım = hanım)

Y y: Aynen Türkçe’deki “y” gibi okunur.

Örnek: yek (bir), yar (sevgili), Yêzdan (Allah /Tanrı), yadîgar (hediye)

Z z: Türkçe’deki “z” sesi gibidir.


Örnek: ziman (dil / lisan), zanîn (bilmek), zarava (lehçe) zava (damat /güvey), zêr (altın)

Xw xw (diftong): Bu çift ses Türkçe’de yoktur. “x” ve “w” seslerinin beraber okunuşudur. Aşağı yukarı şöyle bir ses “ğhoue”


Örnek:Xwar (ğhouar =yedi), xwendin (ğhouendın = okumak, ) xwastin (ğhouastın = istemek) 

-----------------------------------------------------------------------------------------

Ez Kurdî Fêr Dibim-3 / Kürtçe Öğreniyorum-3 

Bu bölümden itibaren, birkaç bölüm boyunca Kürtçe’de zamirleri inceleyecek, beraberinde alıştırmalarla öğrendiklerimizi pekiştireceğiz.
Kürtçe’de zamirler, yani isim olmadıkları halde isim yerine kullanılan sözcükleri incelerken, şahıs zamirleri açısından esas olarak iki grup zamiri inceleyeceğiz. Derslerimiz içinde ayrıca ‘xwe’ (kendi) zamirine de yer vereceğiz. Ağırlıklı olarak inceleyeceğimiz iki grup zamir, derslerimiz süresince de göreceğiz ki daha çok fiilin türlerine ve zamanlarına bağlı olarak kullanılırlar. Gelecek derslerimizde ikinci grup olarak inceleyeceğimiz zamirler, aynı zamanda malikiyet sıfatı olarak da kullanılır.
Elbet zamirler konusunu daha ayrıntılı olarak da incelemek mümkün. Şahıs zamirlerinin yanı sıra, bitişik, dönüşlü, iyelik, bağlaç, soru ve işaret zamirleri gibi birçok zamir türü de özel olarak ele alınabilir. Ancak bunları ayrı ayrı vermek yerine konular ilerledikçe konuların içine serpiştirerek vermenin daha yararlı olacağına inanıyorum.

Şu hatırlatmayı da yapmadan geçmek istemiyorum: Zamirler, özellikle başlangıç aşamasında basit cümleler kurmada, Kürtçe ile ilgili öğrenme sürecini pekiştirmede sürekli karşımıza çıkacak. Sözcük dağarcığımız geliştikçe, yani bu bölümden itibaren vermeye başlayacağım sözcükler ezberlenip cümle içinde kullanıldıkça Kürtçeyi öğrenmek daha kolay olacak. Ayrıca Kürtçe, Türkçeden farklı olarak zamirlerin kullanımının yaygın olduğu, zamirlerin özellikle yazı dilinde pek gizlenemediği bir özelliğe sahip olduğundan, her iki grup zamirin öğrenilmesine özel önem vermek gerekir.

Bunca sohbetten sonra dersi kaynatmayıp ilk grup zamirlerimizin – I. – kullanım biçimini birlikte inceleyelim:

Kürtçe Şahıs Zamirleri / Cînavkên Kurdî (1. Grup)
- I -
- Roj baş, tu kurdî zanî.
- Belê, ez kurd im. Ya tu?
- Erê, ez jî kurd im. Lê ew?
- Ew jî kurd e.
- Ez, tu, ew kurd in.
- Erê em kurd in.
- Hûn jî kurd in?
- Na! Em laz in.
- Ez, tu, ew kurd in...
- Belê, em kurd in. Hûn jî laz in.
- Belê ew jî laz in.

ez: ben (birinci tekil şahıs zamiri) em: biz (birinci çoğul şahıs zamiri)
tu: sen (ikinci tekil şahıs zamiri) hûn: siz (ikinci çoğul şahıs zamiri)
ew: o (üçüncü tekil şahıs zamiri) ew: onlar (üçüncü çoğul şahıs zamiri)

Wateyên Peyvên Kurdî (Kürtçe Sözcüklerin Anlamları)

baş: iyi,
rojbaş: günaydın, merhaba, iyi günler
tu: sen (yalın hal)
Kurd: Kürt,
Tirk: Türk
Laz: Laz
Tu kurd î?: Sen Kürtsün?
belê / erê: evet
Ez kurd im.: Ben Kürdüm.
Lê tu?: Ya sen?
jî: de / da
ez jî: ben de
Ez jî kurd im.: Ben de Kürdüm.
ew: o, onlar (her iki cins için)
Lê ew?: ya o?
Em kurd in: Biz Kürdüz.
kî: kim
Ew kî ne?: Onlar kimdir.
Ew laz in.:Onlar Lazdır.
na: hayır
ne: değil
wisa / wiha / weha / usa: öyle, böyle, şöyle
Na, ne wiha ye!: Hayır öyle değil!
wekî: gibi, benzer, tarzında
û: ve, ile (bağlaç)
hûn: siz


1. grup zamirlerin ilk biçimi ile bazı basit cümleler kuralım:

Ez qelew im. (Ben şişmanım.) Em qelew in. (Biz şişmanız.)
Tu qelew î. (Sen şişmansın.) Hûn qelew in. (Siz şişmansınız.)
Ew qelew e. (O şişmandır.) Ew qelew in. (Onlar şişmanlar.)

Dikkat ederseniz qelew (şişman) sözcüğü sessiz harf ile bitiyor. Sonu sessiz harf ile biten sözcüklere gelen ekler ‘ez ..... im’, ‘tu ..... î’, ‘ew ..... e’, ‘em ..... in’, ‘hûn ..... in’ ve ‘ew ..... in’ biçimindedir.
Pêhînî (Alıştırma)
Alıştırmadaki boş yerleri aşağıda verilen uygun sözcüklerle doldurarak yeni cümleler yazınız. Yazdığınız cümleleri sesli biçimde okuyunuz.
bedew (güzel) – ciwan (genç) – nexweş (hasta) – şoreşger (devrimci) – Ahmed

Ez ...............… im. / Tu ...............…î. / Ew ...............…e.
Em ...............…in. / Hûn ...............… in. / Ew ...............… in.


Fehim Işık